Historia Wokół Nas, miesięcznik Co i jak (nr 28) 8/2000
Wieś Czaplino w
XVI w., po włączeniu Mazowsza do Królestwa Polskiego, należała do województwa
mazowieckiego, ziemi czerskiej i parafii Sobikowo. Znajdowała się przy drodze
wiodącej z Tarczyna do Czerska. Z uwagi na położenie obu miast przy
dalekosiężnych traktach odpowiednio Warszawa - Kraków i Warszawa - Lublin, to
lokalne połączenie miało duże znaczenie gospodarcze.
Czaplino stanowiło własność szlachecką, gniazdo rodowe Czaplińskich herbu
Drogosław. Herb ten przedstawia pół pierścienia białego ze strzałą w polu
czerwonym. Legenda głosi, że nieznany bliżej Drogosław przerwał w czasie walki
szeregi nieprzyjacielskie, aby rozerwać pierścień okrążenia. Herb Drogosław
przeniesiony został do Polski ze Śląska w XIV w. za Kazimierza Wielkiego.
Najstarszy znany z imienia przedstawiciel tej rodziny to Jakub, który w połowie
XV w. był jedynym właścicielem Czaplina. Z pierwszą żoną miał dzieci: Marka,
Jakuba, Macieja, Annę, Małgorzatę, Magdalenę i Dorotę. Drugą jego żoną była
Świętochna. Jakub syn Jakuba dla odróżnienia nosił przydomek Szeliga. Pozostawił
dwóch synów: Stanisława i Jakuba.
Odcisk pieczęci wójta gminy Czaplin z 1823 r.
Prawnuk Stanisława - Jan Czapliński z małżeństwa z Anną Borkowską miał dwóch
synów Jerzego i Pawła oraz dwie córki Zofię i Annę. Zofia w 1621 r., a Anna w
1634 r. zrzekły się spadku rodzicielskiego na rzecz braci. Jerzy już w 1619 r.
sprzedał swoją część Czaplina nieznanemu z imienia Turowskiemu. Nie wiadomo do
kiedy Czaplińscy byli związani ze swoim gniazdem rodowym.W drugiej połowie XVII
w. przedstawiciele tej rodziny zamieszkiwali w województwach krakowskim i
kijowskim, a w XVIII w. lubelskim i na Mazowszu Płockim.
W 1789 r. Czaplin należał do Wojciecha Kalisza łowczego buskiego. Spadkobierca
Wojciecha Franciszek Kalisz - sędzia ziemski czerski - sprzedał dobra Michałowi
Ochanowiczowi.
Czaplin graniczył z Czaplinkiem, Sobikowem, Pęcławem, Lininem i Staniszewicami.
W 1825 r. komornik opisał zadłużone dobra. W ich centralnej części stał stary
potrzebujący remontu dwór zwany folwarkiem. Miał 7 pokoi, garderobę, 3 sienie,
strych i jedną izbę przeznaczoną na kuźnię. Zbudowany był z drzewa sosnowego i
pokryty gontem. Posiadał dwie wystawy od frontu oraz dwa kominy.
Dawna kuźnia stała pusta i pozbawiona narzędzi kowalskich. Również w starej
gorzelni ze słodownią nie było naczyń.
Pozostałe zabudowania gospodarcze składały się z: dwóch spichlerzy, w tym
jednego z kamienną piwnicą, dwóch stajni z wozownią, owczarni, obory, dwóch
stodół i chlewków. Była też studnia drewnem cembrowana z żurawiem i dwie inne, z
których jedna w gorzelni zawalona ziemią.
W dwóch ogrodach warzywnych i owocowych rosło około 150 sztuk młodych drzew
owocowych.
Herb Drogosław
Wieś folwarczna liczyła jedenaście chałup drewnianych, krytych słomą, każda o
jednym kominie, dwie stodółki i jedną obórkę. Ponadto jedna stodółka i obórka
stały puste i pozbawione zadaszenia. Studnia nie posiadała żurawia.
W obrębie majątku znajdował się obszar noszący nazwę miejscową Młynek. Stała tam
jedna chałupa z drzewa sosnowego w węgieł stawiana, krokwiona i łacona, lecz
nie poszyta, stara, pusta i niedokończona.
Po śmierci Reginy Romanowej pozostał jej jedyny syn i spadkobierca nieletni
Aleksander Roman, podoficer gwardii huzarów wojsk rosyjskich.
W 1826 r. dobra zostały sprzedane na licytacji publicznej. Nabywcą był Wincenty
Kozłowski, który w 1830 r. stał się właścicielem także sąsiedniego majątku Linin.
W 1843 r. majątek Czaplin, za pieniądze z wygranej na loterii krajowej, kupił
Felicjan Antoni Kozłowski, historyk, autor pomnikowej historii Mazowsza. Nie
znamy stopnia pokrewieństwa Felicjana z Wincentym, gdyż był on synem Józefa,
który otrzymał szlachectwo na sejmie w 1790 r. i nie znana jest szersza
genealogia jego rodziny. Nowy właściciel urodził się w 1805 r. w Tupadłach w
powiecie płockim, należących do jego rodziców Józefa i Marianny. Do 1824 r.
pobierał nauki w Szkole Wojewódzkiej w Płocku. Edukację kontynuował na Wydziale
Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, który ukończył w 1828 r.
Pracował jako profesor Gimnazjum Warszawskiego. Z Ludwiką Agatą ze Stawnickich
(zmarłą w 1853 r.) miał sześcioro dzieci. W Warszawie urodziły się: Korneliusz
Antoni (1834), Marianna Bronisława (1835), Kajetan Marceli (1837), w Czaplinie
zaś Stefania Eufrozyna (1843), Waleria Ludwika (1844) i Wacław Wiktoryn (1850).
Jego córki Felicja Aleksandra Scholastyka (urodzona w Warszawie w 1863 r.) i
Teodora Maria (urodzona w Czaplinie w 1864 r.) pochodziły z drugiego małżeństwa
z Marią z Leśniewskich.
Felicjan Antoni Kozłowski był nie tylko pedagogiem (w Gimnazjum wykładał łacinę,
grekę oraz historię powszechną i polską), ale także pisarzem historycznym.
Tłumaczył działa Platona. W 1858 r. opublikował Dzieje Mazowsza za panowania
książąt. Jego najstarszy syn Korneliusz pod wpływem ojca zainteresował się
przeszłością Mazowsza. Napisał rozprawę Czersk historycznie i statystycznie
opisany, współwydaną z pracą Felicjana w 1858 r. Był historykiem, ludoznawcą i
literatem. W latach 1867-1873 opublikował pracę Lud. Pieśni, podania, baśnie,
zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego. Wraz z tańcami i melodyami.
Zmarł w 1904 r. w Dąbrowie Górniczej, gdzie został pochowany.
Około 1860 r. na terenie dóbr Czaplin utworzone zostały kolonie Józefów zwana
wymiennie Dębówką (dziś Dębówka), Karolina, Wincentów i Ludwinów.
W 1862 r. Felicjan podpisał sześcioletni kontrakt z Ickiem Blassem, handlarzem z
Góry Kalwarii na wyrąb sosen w lasach czaplinowskich.
Obszar majątku uległ uszczupleniu w 1867 r. Na mocy ukazu carskiego z 1864 r.
włościanie z Czaplina otrzymali ziemię na własność. Byli to: Tymoteusz Jaworski,
Jan Pruszeński, Stanisław Strzyga, Piotr Pruszeński, Stanisław Denarewski,
Marcin Pirzak, Karol Kutera, Szymon Żurawski, Marcin Wrotek, Józef Gajownik i
Bartłomiej Sawicki. Uwłaszczenie przeprowadzono też w koloniach.
Wymienionym przysługiwało prawo wypasu 25 sztuk bydła na polach i w lesie
dworskim oraz prawo pozyskiwania zbieraniny w lasach na opał. Oba serwituty:
pastwiskowy i leśny w 1881 r. zostały zamienione na dodatkowy przydział ziemi.
W 1868 r. wydzielono z dóbr Czaplin osadę młynarską (wiatrak), którą kupił
Andrzej Kałęcki.
Dobra Czaplin graniczyły od zachodu i częściowo od północy z dobrami Czaplinek,
od północy także z kolonią Józefów lub Dębówka, od wschodu z osadą Czersk, od
południa z kolonią Wincentów oraz z wydzielonym z majątku Linin Aleksandrowem.
Felicjan Antoni Kozłowski zmarł w Czaplinie w 1870 r. Po jego śmierci i odbytych
po niej formalnościach postępowania spadkowego dobra przeszły na jego dzieci.
Majątek został wystawiony na sprzedaż publiczną. Nabywcą Czaplina i Linina stał
się w 1872 r. Gustaw Adolf Rothert, dyrektor Banku Handlowego w Rydze.
W 1875 r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warszawie wystawiło dobra na
licytację publiczną. Jednocześnie wyraziło zgodę na wieczyste wydzierżawienie
włościanom wsi Ludwinowa wycinka leśnego zwanego Krowica.
Zadłużone dobra miały być ponownie licytowane w 1880 r. Wówczas ich właścicielem
był Władysław Michniewicz, po nim Feliks Ostaszewski. Wystawiono je na sprzedaż
publiczną w 1883 r. Jednak do licytacji nie doszło, a nowym nabywcą został
Feliks Długoborski z Warszawy.
Majątek składał się wówczas z folwarku Czaplin i następujących wsi: Czaplin (13
osad), Wincentów (16 ), Karolina (8), Ludwinów (2), Józefów lub Dębówka (12) i
osady młynarskiej Wiatrak. Przez terytorium dóbr płynęła rzeczka Czarna. Folwark
liczył 13 budowli murowanych i 11 drewnianych m.in. gorzelnię i browar oraz staw
zarybiony, pokłady margli, gliny garncarskiej i torfu.
W 1894 r. miała odbyć się licytacja dóbr należących do Tadeusza Romockiego.
Powtórzono ją w następnym roku. Wówczas jako właścicielka występuje w aktach
Natalia Romocka, zapewne od niedawna wdowa. Majątek był nadal zadłużony w
Towarzystwie Kredytowym Ziemskim.
Około 1910 r. część gruntów dóbr Czaplin sprzedana została włościanom i
otrzymała nazwę Buczynów. Grunty uprawne nowej wsi graniczyły od północy z
kolonią Dębówka i lasami dóbr czaplinowskich, od południa i wschodu ze wsią
Aleksandrów, od zachodu z gruntami dóbr Czaplin. Przez ich środek przechodziła
droga z Czaplina do Góry Kalwarii. Łąki należące do mieszkańców Buczynowa
położone były na południe od drogi Czaplin-Aleksandrów. Graniczyły od południa
ze wsiami Wincentów i Linin, a od zachodu z terenem browaru w Czaplinie.
W 1921 r. podczas pierwszego Powszechnego Spisu Ludności Polski folwark Czaplin
liczył 2 domy zamieszkane przez 81 osób, a wieś Czaplin 11 domów i 74
mieszkańców. We wsi Buczynów było 13 domów, 84 katolików i 25 ewangelików, w
Dębówce 13 domów i 115 katolików. Karolina liczyła 11 budynków mieszkalnych i 65
katolików, Ludwinów 13 domów, 69 katolików i 4 ewangelików i Wincentów 25 domów,
90 katolików i 71 ewangelików.
Wymienione miejscowości należały do gminy Czaplin do 1867 r., a w latach
1867-1954 do gminy Czersk.
W 1955 r. Wincentów stał się siedzibą Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej. Do
tej gromady należały m.in.: Buczynów, Czaplin, Dębówka, Karolina i Ludwinów. Z
dniem 1 stycznia 1960 r. zniesiono gromadę Wincentów, a jej obszar włączono do
gromady Sobików. Tylko Buczynów i Karolina znalazły się w gromadzie Czersk. Po
likwidacji gromad w Polsce, od 1 stycznia 1973 r. opisane wsie znalazły się w
granicach gminy Góra Kalwaria.
Już w 1967 r. Ludwinowa nie było na mapie powiatu piaseczyńskiego.
Wieś Karolina należy do parafii Przemienienia Pańskiego w Czersku, a pozostałe
miejscowości do parafii Świętego Stanisława Biskupa w Sobikowie, w dekanacie
czerskim.
Ewa i Włodzimierz Bagieńscy
Ewa Bagieńska jest magistrem historii. Pracuje w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Włodzimierz Bagieński jest doktorem historii. W latach 1984-2003 pracował jako kierownik Archiwum m. st. Warszawy Oddział w Górze Kalwarii.
